19 jul 2018

Hoe gebruiken docenten Luistertaal in de international classroom?


Auteur:

Met het initiatief ‘luistertaal’ sluiten we aan bij de KNAW, die al langere tijd aanzet tot het bieden van ruimte voor differentiatie in het taalbeleid van universiteiten . Een van de mogelijkheden die zij voorstelt is het toestaan van communicatie in een zogeheten paralleltaal , oftewel ‘een flexibele constructie van ‘parallel’ taalgebruik of tweetaligheid, waarbij deelnemers aan een discussie Nederlands of Engels kunnen spreken, al naar gelang hun eigen capaciteiten en wensen, en dat ze ervan mogen uitgaan dat de andere deelnemers kunnen begrijpen wat ze zeggen’.

Vorig jaar heeft Ineke van den Berg (O&T) namens het projectteam Luistertaal een bericht geplaatst over de kansen die luistertaal biedt om een international classroom binnen te halen zonder per se op het Engels over te moeten gaan. In die bijdrage (3 maart 2017) ging het vooral over wat luistertaal is en wat het voor studenten betekent om een cursus in luistertaal te volgen. Lees hier het artikel ‘Internationalisering zonder English only’

Voor wie geen zin heeft om het op te zoeken: in luistertaal meedoen betekent dat je in een cursus een andere taal (meestal Engels of Nederlands) mag gebruiken dan de instructietaal en ook je vragen en opdrachten in die taal mag doen. Dit maakt de deelname voor studenten mogelijk die de instructietaal wel kunnen begrijpen, maar productief niet op een voldoende niveau beheersen. Ter bescherming van de reguliere studenten geldt de 10% regel: niet meer dan 10% van de cursusgroep mag uit luistertaalstudenten bestaan, dus dat betekent in de praktijk niet meer dan twee of drie studenten per cursusgroep.

In deze bijdrage wordt luistertaal vanuit het perspectief van de docent belicht: wat kan er zoal gebeuren als je je cursus openstelt voor luistertaalstudenten? Om daar een beeld van te krijgen heeft Ineke van den Berg van vier docenten een werkcollege bijgewoond en zowel de docent als de luistertaalstudenten in de pauze of na afloop wat vragen gesteld.

Maakt het verschil als je luistertaalstudenten in je groep hebt?

Docentenervaring met luistertaal bij Italiaans (Gandolfo Cascio)
Gandolfo Cascio (Dante’s Afterlives, derdejaarscursus Italiaans, één luistertaalstudent) heeft wel vaker studenten van andere studierichtingen in zijn cursus over Dante, over het algemeen heeft hij daar goede ervaringen mee en ze helpen natuurlijk om de overlevingskansen van de cursus te vergroten. In dit geval is de luistertaalstudent een Nederlandstalige studente die naar eigen zeggen vrij goed is in Frans en Spaans en blij is met de mogelijkheid om Nederlands of Engels te mogen gebruiken bij het stellen van vragen en het maken van opdrachten en toetsen. Ze doet goed mee in het (interactieve) college. Wat zeker helpt daarbij is het afwisselende gebruik van Italiaans en Nederlands van de docent: hij spreekt overwegend Italiaans, evenals de studenten, maar licht complexe begrippen vaak toe in het Nederlands, waar ook de reguliere studenten soms in het Nederlands, soms in het Italiaans op doorvragen. Voeg daarbij het goed gekozen en helder gestructureerde beeldmateriaal en inderdaad: iemand met redelijke kennis van het Frans of Spaans moet dit al aardig kunnen volgen. Gandolfo verklaart na afloop:

Ik vond het heel leuk, zeker met een studente als Karin, zij kon het Italiaans goed volgen en ze deed actief mee. Wat mij betreft, ik heb geen extra dingen hoeven doen, zolang de cursusdoelen maar worden gehaald vind ik het prima als er luistertaalstudenten meedoen.

Docentenervaring met luistertaal bij Nederlands (Pim Mak)
Pim Mak verzorgt een eerstejaarscursus Nederlands (Tekst en Discourse), met voor het eerst twee luistertaalstudenten, een Duitse student en een Tsjechische student die beiden in het thuisland Nederlands studeren. De studenten namen respectievelijk in het Duits en het Engels aan de cursus deel. In het contact met de docent verliep dat heel goed en voor de Tsjechische studente blijkt het een uitkomst te zijn dat ze Nederlands hoort, maar Engels mag spreken. Ze vindt haar Nederlands nog niet goed genoeg om in de discussie mee te kunnen doen. In de pauze probeert ze met haar medestudenten wel zoveel mogelijk in het Nederlands te praten, zegt ze.

Toch zijn de ervaringen niet alleen positief: Duits blijkt voor veel studenten niet een taal te zijn waar ze makkelijk naar schakelen. Daarnaast bleek ook wel dat de luistervaardigheid in het Nederlands voor de luistertaalstudenten niet altijd voldoende was om volwaardig deel te nemen aan de cursus. Ook moest de docent de Nederlandse studenten er wel eens aan herinneren om niet onmiddellijk naar het Engels over te schakelen in de gesprekken met de Tsjechische studente.

Docentenervaring met luistertaal bij Duits (Stefan Sudhoff)
Stefan Sudhoff (Deutsch im Sprachvergleich, derdejaarscursus Duits) heeft twee luistertaalstudenten in de cursus, een Nederlandse studente en een Italiaanse uitwisselingsstudente. Hij vindt dat het tot nu toe prima loopt en hij heeft naar eigen zeggen weinig hoeven doen om ook de luistertaalstudenten te bedienen.

Het enige wat ik heb gedaan is aan het begin even aan de groep uitleggen dat er twee luistertaalstudenten meedoen en wat dat betekent voor de communicatie (‘wij spreken Duits, zij mogen Nederlands of Engels gebruiken’). Daarna heb ik alle studenten, ook de luistertaalstudenten, gevraagd om iets te vertellen over hun taalachtergrond: wat is je moedertaal, misschien ben je meertalig opgegroeid, met welke talen/dialecten ben je nog meer bekend? De groep bleek in dit opzicht behoorlijk divers: onder de 20 studenten zijn twee Duitstalige studenten, twee studenten zijn tweetalig opgegroeid en spreken zowel vloeiend Duits als Nederlands, een van de luistertaalstudenten heeft als moedertaal Italiaans en studeert Duits. Dit van elkaar weten past ook goed bij de thematiek van de cursus en het bevordert het onderling contact. Verder heb ik na een paar cursusweken nog even bij de luistertaalstudenten gecheckt of ze zich op hun gemak voelen en of ze het tempo kunnen bijbenen.

Docentenervaring met luistertaal bij Italiaans (Luisa Meroni)
Bij Luisa Meroni (cursus Eerste Taalontwikkeling, een tweedejaarscursus uit het aanbod van Italiaans) is de toeloop van luistertaalstudenten dit jaar ongekend groot: twaalf van de 20 studenten zijn aangemeld als luistertaalstudent. Dat grote aantal laat zich als volgt verklaren. De voertaal van de cursus was tot voor kort Nederlands, maar met ingang van het academisch jaar 2017-2018 is de voertaal Nederlands én Engels geworden. Dat leverde meteen een fikse toename op van het aantal internationale en exchange studenten, want zij kunnen nu alles in het Engels doen. Tijdens het werkcollege dat Ineke van den Berg bijwoont hoort zij geen woord Nederlands. Aan de uitspraak van het Engels hoort ze wie Nederlandstalig is. Wat ook nu blijkt is hoe gemakkelijk Nederlanders zich aanpassen als er Engelstaligen in de groep zitten. Ofwel, zoals een van de Nederlandstalige studenten zegt: als je weet dat de helft van de studenten die er zitten geen Nederlands verstaat dan gebruik je in de les natuurlijk zelf ook Engels, al vind ik het af en toe wel lastig om wat complexere zaken in het Engels te zeggen. Maar dat je de opdrachten en toetsen in het Nederlands mag doen is wel fijn natuurlijk. Een van de internationale studenten had juist graag gezien dat de instructietaal Nederlands was gebleven: Nederlands is mijn tweede taal en ik had graag de kans willen benutten om beter Nederlands te spreken. Nu moet ik Engels spreken omdat de rest me anders niet verstaat.

Welke aanbevelingen kunnen we geven over het gebruik van luistertaal in cursussen?

Ten eerste: sta er als docent niet van te kijken als de luistertaalstudenten zich nogal terughoudend opstellen. Dat is ook wel logisch toch? Ze zijn nieuw in een groep die elkaar meestal al langer kent en hebben moeite met de taal, ook al willen ze zich er juist voor openstellen.

Ten tweede: net als bij andere cursussen waar diversiteit een rol speelt is het goed om bij het werken met groepsopdrachten vooraf goed na te denken over de groepsindeling. Laat dit niet over aan de groep. Je kunt zo luistertaalstudenten bewust bij elkaar zetten of juist verspreiden over verschillende groepen. Je kunt vooraf bij alle studenten inventariseren welke taal- en cultuurkennis beschikbaar is. In de subgroepen kun je deze achtergrond zoveel mogelijk proberen te verspreiden. Internationale studenten zijn in de regel positief als de groepsindeling door de docent wordt verricht. Ze hebben dan ook meer kans om met lokale studenten samen te werken.

Ten derde: geef ruimte aan de Nederlandstalige luistertaalstudenten om in het Nederlands vragen te stellen en in de discussie mee te doen, nodig ze uit in het Nederlands, vertaal zo nodig even voor de anderstalige studenten. Als het om lastige materie gaat moet je als student je eigen taal kunnen gebruiken om er vat op te krijgen. Ook komt het vaak voor dat studenten zich geremd voelen door het idee dat hun Engels onder de maat is en dus geen mond open doen.

Ten vierde: de luistertaalmodus werkt alleen als de hele groep voldoende receptieve vaardigheden heeft om elkaars taal te verstaan. Op dat punt ging het mis bij de zojuist besproken cursus Eerste Taalverwerving bij Italiaans. De helft van de groep kan het Nederlands niet verstaan, waardoor de andere helft zich gedwongen voelt Engels te spreken. Niet iedereen kan zich op die manier voldoende uiten. Strikt genomen zou de receptieve vaardigheid Nederlands eerst getoetst moeten worden bij de studenten die zich voor deze cursus willen inschrijven.

Instructies voor de docent over hoe om te gaan met luistertaalstudenten staan in de docenthandleiding Luistertaal die te verkrijgen is bij het projectteam:

Stefan Sudhoff (s.sudhoff@uu.nl)
Jan ten Thije (J.D.tenthije@uu.nl)
Karen Schoutsen (k.e.schoutsen@uu.nl)

Achtergrondinformatie

  • Website: www.luistertaal.nl (Nederlandstalig) of http://www.luistertaal.nl/en/ (Engelstalig)
  • NRC artikel: http://www.luistertaal.nl/wp-content/uploads/2012/09/NRC15062013-luistertaal.pdf
  • Artikel in Taalcanon: http://www.taalcanon.nl/vragen/kun-je-een-taal-verstaan-zonder-deze-zelf-te-spreken/

Deze tekst is geschreven door Ineke van den Berg. In verband met haar pensioen kon zij deze tekst helaas zelf niet meer publiceren.

Share

Geef een reactie